شاهزاده حاجی فرهاد میرزامعتمدالدوله پانزدهمین فرزند ازچهل وهشت فرزند عباس میرزا ولیعهدباکفایت فتحعلی شاه قاجار بود،که درجمادی الاولی سال ۱۲۳۳پای به عرصه حیات گذاشت.
وی از بدایت شباب به کسب فضایل جدّ بلیغ داشت وعزمی راسخ،به گونه ای که ازنظر علمی شخصیتی بودکه درخاندان قاجارانگشت نما بود. درعلم دین وادب ممتاز بود. برزبان عربی وانگلیسی تسلط داشت ودرتاریخ،جغرافیا،رجال وریاضی استادی بنام بود.
فرهادمیرزاکه درزمان حیات پدر نیزبدین علوم بویژه شاعری شهره بود.بعدازفوت پدردرزمان حکومت برادرش محمد شاه قاجار،روزگاری که فارس منقلب وآشفته بودیعنی سالهای ۱۲۵۶ به بعد،حاجی میرزا آقاسی وزیرمحمدشاه که بردانش وبزرگ منشی شاهزاده رشک می بردبه اندیشه ی خام ناتوان ماندن فرهادمیززا در انتظام منطقه ی جنوب وی رابه فرمانروایی فارس فرستاد .
امافرهاد میرزادرکمترین زمان ممکن ضمن انتظام وسامان بخشی به درگیری ها ی ایلات قشقایی والوار ممسنی و منطقه بوشهر امور جاری فارس راسامان بخشید .درسال۱۲۵۸-۱۲۵۷به قصد سرکوبی اشرار منطقه جنوب فارس وارد این منطقه شد آشوبهای منطقه ی گله دار را سامان و شیخ جبار خان کنگانی و شیخ خلف خان عسلویی را نیز که موجب آشفتگی منطقه گرمسیر شده بودند را کوچ داده آرامش بر این خطه حکم فرما نمود.
به هرصورت شاهزاده دراواخر عمر نیز همچون اوایل عمرش به نیکی وخدمت به ائمه اطهارگذراند ،تعمیر مساجد،قلاع وآب انبارها ونهایتا تجدیدبنا وتعمیرصحن مقدس کاظمین همت گذاشت. که بنا به نقل ریحانه الادب از کتاب المآثر والآثاردرسال۱۳۰۵ه.ق بعد از اینکه درتهران وفات می یابد جنازه اش را به کاظمین برده ومقبره مخصوص فرهادیه درباب المراد کاظمین به خاک می سپارند.
اماهدف نگارنده بیان این قطعه تاریخی وادبی است که درسال۱۲۵۸که فرهاد میرزابرای سامان بخشیدن ورفع پریشانی به منطقه گرمسیر عزیمت فرمودند در غزلی دلبستگی خویش را به مُهر نتوانسته مخفی نماید . چنان که بعد از دردسر ودرگیری که از تعصب اشرار وپریشانی منطقه گله دارواسیردارد می گوید :
خرم آن روز کزین غمکده من باز روم همچوبازی به سوی صید بپرواز روم
دلم از سیر اسیر و گله دار آمد سیر برکنم مِهر دل از مُهر وبه شیراز روم
دل ودین برد وعجب تر که بدین حالت باز سربکف از پی آن دلبر طناز روم
میل شهباز چنان صعوه کند،لیک زشوق منم آن صعوه که درجنگل شهباز روم
ناز سرکردودلم برد ونیازم افزود حیرتم کز پی دل یا ز پی نازروم
دمبدم ساز کنم برگ طرب درره عشق تا به عشق تو دمی مونس ودمسازروم
زین جهان هیچ ندانسته ولی کاش که باز سرزانجام بپیچم سوی آغازروم
آنچنان بیغشم ازعشق که باکم نبود بار دیگر اگر اندردهن بازروم
اما آنچه مبنای دل بستگی این شاهزاده فاضل شده است. یکی اینکه برای یک حاکم آرامش ،امنیت وانتظام برجغرافیای تحت حاکمیت او می تواندموفقیت،شهرت،آوازه نیک وماندگاری او درتاریخ به عنوان یک حاکم باکفایت؛دردرجه اول اهمیت باشد واین شاخصه درمُهر درعصرالتهاب وپریشانی فارس به خاطر پایبندی مردم به دین وباورهای امنیتی دین درکنار سطح آگاهی عمومی آنان به خوبی خاطر دستگاه حاکمیت راآسوده کرده بود.
والبته این آرامش تازمانی بودکه مردم اعتقادات وملیتشان تهدید نمی شد. والا ادوار مختلف تاریخ کهن مُهر حکایت از ایستادگی آنان درمقابل ظلم وتجاوز بیگانگان دارد.ودیگر اینکه وحدت فکری واعتقادی بادستگاه حاکمیت نیز می تواند منطقه ای را درمورد توجه یاعکس آن مورد غضب قرار دهد وبراساس آنچه درمورد فرهاد میرزادرابتدا آمد وی فردی صاحب فکر ودانش ودرعلوم دین ممتاز بود وبه رواج علوم اهل بیت عشق می ورزیدو دراین سالها مُهر علاوه بر اینکه مرکزبحث وترویج علوم دینی بود.علمای برجسته ای ازاین دیاردرجنوب کشوروحتی گستره ای وسیع تربه تبلیغ تشیع می پرداختند، نشینمن جمعی ازسادات بود،که ازاواسط دوره ی صفویه درآنجا سکونت گزیده بودند. مجموعه ی این عوامل درکنارطبیعت زیبا وبکر تنگه مهر با چندین رشته قنات ،چشمه های جوشان، مرکبات ونخیلات فراوان برای هراهل دلی ،دلربا وجذّاب بود.
نگارنده: محمود یوسفی
——————————————————————————————————–
منابع:فارسنامه ناصری اثرحاج میرزاحسن حسینی فسایی
زنبیل بقلم شاهزاده حاجی فرهادمیرزامعتمدالدوله
