دکتر حسن سلامی
دکترای علوم سیاسی دانشگاه سنت ژوزف (قدیس یوسف) لبنان
مُهرستان: به عقیده ی صاحبنظران، امنیت، همبستگی و وفاق ملّی به عنوان پدیده ای اجتماعی، از لوازم و نتایج قطعی و حتمی توسعه ی همه جانبه به ویژه توسعه ی سیاسی است و رسانه ها از جمله مطبوعات در ایجاد زمینه های این توسعه نقش مهم و تعیین کننده دارند.
بحث از وفاق و همبستگی ملی در مفهوم جدید آن در ایران از نهضت مشروطه به بعد مطرح شده است. پیش از آن، بی اعتنایی دولت قاجار به مساله ی همبستگی و هویت ملی یکی از نشانه های ماهیت سنتی آن دولت بود.
جنبش مشروطه و دولت برخاسته از آن با طرح مساله ی ترقی و پیشرفت اجتماعی، اندیشه قدرت مرکزی و تمرکز سیاسی و نیز تحدید قدرت مطلقه ی دربار به عنوان سه مساله ی اساسی مشروطیت، راه را برای طرح مساله وفاق و همبستگی ملی هموار کرد.
ترقی اقتصادی و سیاسی، تمرکز منابع قدرت و تحدید قدرت استبدادی نیازمند حضور ملتی یک پارچه، آگاه و صاحب هویت واحد بوده و هست. در دوره ی پهلوی ها مساله همبستگی ملی با ایدئولوژی مدرنیسم (نوگرایی) و ناسیونالیسم ایرانی گره خورد. در دوره انقلاب اسلامی این مساله با آموزه های شیعی تشویق شد و موجب همبستگی بخش های مختلف و عمده ی جامعه از جمله گروه های ملی و مذهبی، اصناف، اقلیت های قومی، زبانی و احزاب سیاسی شد و شکاف های اجتماعی، کم رنگ، غیرفعال و غیر متراکم گشت.
به طور کلی، مطبوعات ایران در چهار دوره ی مهم انقلاب مشروطیت، نهضت ملی شدن صنعت نفت، جنگ هشت ساله عراق علیه ایران و نیمه ی دوم دهه ی ۱۳۷۰ خورشیدی (دوره دولت سید محمد خاتمی)، در پُر کردن شکاف های اجتماعی و سیاسی و در ایجاد اجماع، وفاق و همبستگی ملی نقش انکارناپذیری را ایفا کرده اند.
بی تردید جامعه ی ایران جامعه ی به نسبت پرشکافی است و شکاف ها وقتی فعال و متراکم باشند یا بشوند از تکوین وفاق و همبستگی ملی جلوگیری می کنند.
به باور متفکران حوزه اندیشه ی سیاسی، شرط پیدایش وفاق و اجماع از میان بُردن شکاف ها و سرکوب کردن احزاب و گروه ها و رسانه ها نیست بلکه یافتن قاعده ها، وضع قوانین عقلانی و تعیین چارچوب هایی برای ائتلاف، وفاق و همکاری میان نیروها، احزاب، رسانه ها و میان این نهادها با نهاد دولت و حاکمیت است.
به جز آن چهار دوره، در بیش تر دوره های تاریخ سیاسی معاصر ایران، شکل اصلی زندگی سیاسی و حزبی و رسانه ای، همان نبود ِ اجماع، وفاق، همبستگی و فعال بودن شکاف های مختلف بوده است. مهم ترین محورهای کلی درگیری و شکاف در جامعه سیاسی ایران عبارتند از:
درگیری میان گرایش به دولت مطلقه و گرایش به دولت مشروطه. درگیری و ستیز میان اسلام و سکولاریسم یا سنت و تجدد. درگیری و شکاف میان نیروهای سنتی (جریان فکری سنت گرا) و امروزی یا مدرن ( جریان فکری نوگرا به ویژه روشنفکری دینی).
افزون بر این ها ، شکاف های طبقاتی ، قومی ، زبانی ، منطقه ای ، درگیری با روند و فرایند جهانی شدن نیز گاه گاهی در تاریخ معاصر ایران فعال بوده و موجب بروز درگیری ها و بی ثباتی سیاسی شده اند.
نقش مطبوعات وابسته و متحجر در بروز بی ثباتی و نقش مطبوعات مستقل و آزاد – مانند روزنامه ی سلام – در بیان و تبیین این شکاف ها و درگیری ها و ترویج راه حل های صاحبنظران، مهم و تعیین کننده بوده و هست. مطبوعات و رسانه های نوع دوم ، همبستگی ملی را از طریق انعکاس ارزش های مشترک فرهنگی و نهادهای اجتماعی حامی آن ها و نیز بازتاباندن و سامان دادن به افکار عمومی به وجود آورده اند.
در زمان حاضر، یعنی پس از حماسه ۲۴ خرداد ۹۲ و پیروز شدن گفتمان اصلاح طلبی و روش اعتدال گرایی، نقش مطبوعات و رسانه های همگانی ایران در ارتقای سطح وفاق، همبستگی و امنیت ملی و بهره گیری از همه ی توان وظرفیت خود در «جنگ رسانه ای» به منظور دفاع از منافع ملی انکار ناپذیر است.
