سید هادی موسوی »  فارغ التحصیل دوره کارشناسی ارشد از دانشگاه علامه طباطبایی تهران

در دنیای امروز به نظر می رسد میزان دانش و اطلاعاتی که از طریق رایانه ها و انواع وسایل ارتباطی فراهم می شوند؛ بیش از حد توانایی افراد در استفاده از آنها می باشد. در چنین شرایطی لزوم ادامه نقش استادان و معلمان به منزله مخزن دانش و ایفای نقش سخنران و منتقل کننده اطلاعات کمتر احساس می شود. و به جای آن اهمیت افزایش مهارت شاگردان در تفکر و استدلال و پردازش اطلاعات و نهایتا بکارگیری آنها خود نمایی می کند. این در حالی است که بسیاری از محافل آموزشی به  جای پرداختن به پرورش قابلیت های فکری افراد ، همچنان بر یادگیری مطالب و اطلاعات از طریق حفظ کردن و انباشتن آنها در ذهن و در نتیجه شرایط موجود آموزش و ترویج سبک انفعالی آموزش، تأکید کرده و ادامه می دهند.  با توجه به نظام های آموزشی در سراسر جهان خوشبختانه این حالت انفعالی در برخی کشورها در حال دگرگونی است و حرکت برای پرورش قدرت و استعدادهای فکری شاگردان هم در ادبیات و اصول اولیه در حال توسعه تفکر انتقادی و هم در انواع نو ظهور مواد درسی مشاهده می شود و بسیاری از دانشگاه ها، دبیرستان ها و حتی مدارس ابتدایی در حال آزدمون روشهای متعدد و مختلف آموزش تفکر انتقادی به دانش آموزان هستند (مایرز ، ۱۹۸۶ به نقل از پیشه گر، ۱۳۸۳). توجه به شناخت بستر ذهنی افراد و توانایی های آنها در تفکر انتقادی که به شهروندان دیدی نقاد و جامع نسبت به ابعاد اجتماعی، فردی، اقتصادی، سیاسی و … داده و آنها را با اصول بنیادین مردم سالاری آشنا می کند و شاگردان را در کسب موقعیت های تحصیلی و جامعه را در سرعت گرفتن جریان رشد و توسعه بالنده کمک خواهد کرد. (پیشه‌‌گر، ۱۳۸۳).

برخی از صاحبنظران اعتقاد دارند که سه نیروی فرهنگی – اجتماعی وجود دارد که تعلیم و تربیت باید زمینه استمرار آنها را فراهم کند . این سه نیرو عبارتند از آزادی، کثرت و مشارکت. در یک محیط غنی آموزشی، فرد باید بدون جهت دادن به طور آزاد و متفکرانه به کاوش بپردازد. آموخته های خود را وحدت بخشد و به سوی تعالی گام بردارد. این در حالی است که انجمن نظارت و برنامه ریزی درسی (ASCD )[1] که اعضایش عامل تحول نظام های آموزشی دنیا می باشند ، ضمن یک نظر سنجی ا ز اعضای خود که چه انتظاراتی از فعالیتهای تربیتی دارند ؟ به این نتیجه رسید که هشتاد و دودرصد ( ۸۲%) آنها در پاسخ خود ، به آموزش تفکر به عنوان یکی از انتظارات مهم تر بیتی اشاره کرده اند. اما متاسفانه اغلب مدارس نه تنها چنین رسالتی را فراموش کرده اند، بلکه در جهت خلاف آن گام بر می دارند. ( گالوپ ، ۱۹۸۵ به نقل از شعبانی ، ۱۳۷۸ )

علاوه بر موارد فوق الذکرضرورت  پرورش تفکر انتقادی در مقوله هایی چون الف) مردم سالاری ،ب). تقویت وآمادگی خود در فرایند جهانی شدن (یا رفتن به سوی دهکده جهانی که امروز یک صورت تند وسیل آسا به خود گرفته است) و تناسب با ویژگی های عصر فرا صنعتی و تغییر و تحولات فزاینده آن ج). تاثیرتفکر انتقادی برسلامت روانی قابل بررسی است که در زیر به آنها اشاره می شود:

الف)مردم سالاری :

بشر پس از سالها کوچ نشینی به سکونت گاههای دائمی روی آورد وکشاورزی را توسعه داد وبه تبع آن شهرها بوجود آمدند وبرای اداره شهرها نظامهای حکومتی ودیوانسالاری شکل گرفت این حکومتها به طور مستمر بین پادشاهی (حکومت یک نفر) واریستوکراسی (حکومت جمعی متنفذ) در نوسان بود این روند ادامه داشت تا اینکه در اوائل قرن بیستم شکل جدیدی از حکومت بوجود آمد این شکل جدید مردم سالاری ( حکومت مردم بر مردم)  نام گرفت اگرچه مردم سالاری را نوعی نظام حکومتی منبعث از تفکر غرب می دانند وپیشینه آن را به دولت شهرهای یونان باستان می رسانند ، اما این شکل حکومت با تفکر قرآنی ما نیز ارتباط تنگاتنگ دارد ( تاکید بسیار بر واژه الناس درسوره های  قرآن کریم و تاکید آیات کثیری بر حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش از جمله : ان الله لا یغیرما بقوم حتی یغیروا مابانفسهم و…) از آنجا که استقرار،  تقویت وتحکیم دموکراسی منوط به اصول (حاکمیت مردم بر سرنوشت خود ، حاکمیت قانون و…)، ارکان ( احزاب ، مطبوعات و…) وارزشهای دموکراتیک ( گفتگو، انتخاب آزاد و عادلانه ، تساهل وتسامح ، مشارکت وتفکر انتقادی و…) است.

همچنین پژوهش های اخیر (شفلر و پیترز،۱۹۹۱ به نقل از عباسی ، ۱۳۸۰) نشانگر آن است که تفکر منطقی یک پیش نیاز برای شهروندان موفق است. گاتمن تفکر انتقادی را در تربیت دموکراتیک مرکز توجه قرار می دهد. به نظر او تفکر انتقادی به عنوان مانعی در مقابل تلقین عقیده می باشد. تفکر عقلانی به شاگردان کمک می کند تا انتخابهای دشوار نمایند و موارد سیاسی را تعقیب کنند. حرکت در این زمینه باعث می شود شاگردان در مورد پرسشهای مربوط به زندگی خوب، منطقی فکر نمایند .

با توجه به این امر که تفکر انتقادی به عنوان مهارت اساسی برای مشارکت عاقلانه در یک جامعه مردم سالار شناخته شده است و در دنیای مدرن به عنوان مهارت ضروری مورد حمایت می باشد (آندولینا، ۲۰۰۱، به نقل از حبیبی ، ۱۳۸۵)، باید دانش آموزان دارای تفکر منتقدانه باشند. چون تفکر انتقادی این کار را برای آن ها ممکن می سازد تا حقیقت را در میان به هم ریختگی حوادث و اطلاعاتی که همه روزه آن ها را احاطه می کنند، جستجو کنند (جانسون[2]، ۲۰۰۲)، و در موقعیت های روزمره از تفکر انتقادی که تفاوت بین موفقیت و شکست در هر کار داده شده را به وجود می آورد (آندولینا، ۲۰۰۱، به نقل از حبیبی ۱۳۸۵)، استفاده نمایند و به هدف تفکر انتقادی که رسیدن به کامل ترین درک ممکن است، دست یابند. چون درک کردن و فهمیدن به فرد اجازه می دهد تا عقاید و معانی را که پشت سر هر چیز مهم وجود دارد را آشکار سازد (جانسون، ۲۰۰۲).

ب) تقویت وآمادگی خود در فرایند جهانی شدن (یا رفتن به سوی دهکده جهانی که امروز یک صورت تند وسیل آسا به خود گرفته است) و تناسب با ویژگی های عصر فرا صنعتی و تغییر و تحولات فزاینده آن:

در حالی که با ورود به دوران فرا صنعتی و عصر اطلاعات به دلیل ویژگیهایی مانند انفجار دانش، تحول و تغییر سریع یافته های علمی، حضور ماشینهای هوشمند در عرصه تعلیم و تربیت و از همه مهمتر عدم قطعیت معرفت علمی، نه امکان انتقال همه یافتهای علمی – حتی در یک رشته خاص –  وجود دارد و نه ضرورتی در این زمینه احساس می شود. به همین دلیل، متخصصان تعلیم و تربیت و برنامه ریزان درسی به جای انتقال حقایق علمی، پرورش ، تقویت روشها و نگرشهای علمی را توصیه می کنند وبه جای تولید مجدد حقایق علمی، فرایند را مورد توجه قرار داده اند. آنها معتقدند که دانش آموزان به جای کسب حقایق علمی باید به روش کسب حقایق علمی توجه کنند. و به جای انباشت حقایق علمی در ذهن، بیاموزند که چگونه شخصا فکر کنند، تصمیم بگیرند، و درباره امور مختلف و تفکر قضاوت کنند. دانش آموزان در فرایند آموزش باید بتوانند ادراک حسی، فهم نظریات مختلف و تفکر علمی و نقاد خود را تقویت کنند و رشد دهند. رسیدن به چنین اهدافی مستلزم فرصتهای مطلوب یادگیری است. چنین فرصت و موقعیتی با دستور دادن، موعظه کردن، القا و ترغیب به تقلید و اطاعت از دیگری به وجود نخواهد آمد. زیرا محدود ساختن تعلیم وتربیت به انتقال و حفظ حقایق علمی رشد طبیعی دانش آموزان را محدود خواهد ساخت.

بنایراین در عصری که کتب درسی قبل از اینکه از زیر چاپ در آیند کهنه می شوند و در دنیایی که به سرعت در حال تغییر است و واقعیت های پیچیده اقتصادی، اجتماعی، محیطی و اخلاقی به سرعت راه خودشان را به ساختارهای زندگی فردی و اجتماعی هر شخصی وارد کرده اند، و فرایند جهانی سازی در حال تحقق است پیش از آنکه ما را جهانی کنند می بایست خود را با ابزارهایی تقویت وآماده کنیم در غیر این صورت قبل از آنکه جهانی شویم ما را جهانی خواهند کرد، بر این اساس لزوم تربیت افرادی که دارای مهارت های تفکر انتقادی باشند، لازم و حتی ضروری به نظر می رسد. چرا که به گفته پاول و الدر،(۲۰۰۰) باید هر فردی با این واقعیت ها رو به رو و مواجه شود تا بتواند بر مشکلات این عصر، چیره گردد. ولی آیا دانش آموزان ما برای برخورد و مواجهه با این پیچیدگی ها در مدرسه چیزی یاد می گیرند؟ آیا آنها برای تشخیص کمبودهایشان، تواضع اندیشمندانه را گسترش داده اند و استقامت خردمندانه را به وجود آورده اند تا نادانی شان را با دانشی جایگزین کنند که به فراسوی شعارها و ساده انگاری ها می رود؟ آیا آن ها در حال یادگیری مهارت های عقلانی متناسب با این واقعیت ها هستند ؟

ج). تاثیرتفکر انتقادی برسلامت روانی:

براساس شواهدی که برکنی وکارابنیک[3] ،۱۹۹۵) بدست داده اند به این نکته تاکید شده که بین تفکر انتقادی وآسیب روانی رابطه معکوس وجود دارد به عبارت دیگر افرادی که از تفکر انتقادی بالای برخوردار هستند از سلامت روانی بیشتر وآسیب روانی کمتری برخوردارندوبرعکس افرادی که دارای تفکرانتقادی کمتری هستند از آسیب روانی بالایی رنج می برند.

و نکته آخر اینکه در جهان جدید، هر فردی باید مهارتهای تفکر را بعنوان مهارتهای زندگی، در خود پرورش دهد و این امر برای معنا بخشی به جهانی که به شدت در حال پیچیده شدن است و همچنین برای زندگی در جامعه دموکراتیک و توسعه یافته، امکان شرکت در رقابت های صنعتی ضرورت دارد. واینشتاین[4] ،1991به نقل ازاسلامی، ۱۳۸۲) معتقد است تربیت در این زمینه باعث می شود تا دانش آموزان در مورد مسایل مربوط به زندگی منطقی فکر کنند.

 

——————————————————————————————

منابع:

پیشه گر، آذر .(۱۳۸۳). رابطه بین سبک یادگیری و تفکر انتقادی دانشجویان علوم انسانی و فنی مهندسی دانشگاه های شهر تهران. پایان نامه کارشناسی ارشد ، دانشکده روانشناسی وعلوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی.

حبیبی ، مجید .(۱۳۸۵). ارزیابی محتوای کتاب مطالعات اجتماعی سال اول متوسطه بر اساس مهارت های تفکر انتقادی از دیدگاه مولفان واعضای شورای برنامه ریزی ناحیه یک مشهد ، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبایی .

شعبانی، حسن. (۱۳۷۸). تاثیر روش حل مساله به صورت کارگروهی بر روی تفکر انتقادی و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایۀ چهارم ابتدایی شهر تهران. رسالۀ دکتری ، دانشگاه تربیت مدرس.

عباسی ، عفت. (۱۳۸۰). بررسی مهارت های موثر بر پرورش تفکر انتقادی در برنامه درسی جامعه شناسی دوره متوسطه در سال تحصیلی ۸۰-۱۳۷۹، رساله دکتری، دانشگاه تربیت معلم، تهران.

Brackney, B. E., & Karabenick, S. A. (1995). Psychopathology and academic performance: The role of motivation and learning strategies. Journal of Counseling Psychology, vol. 42, No. 4, 456-465.

Johnson , E. B . (2002). Contextual Teaching and learning : what it is and why its here to stay . united kingdom . Corwin Press.