دکتر حسن سلامی

دکترای علوم سیاسی دانشگاه سنت ژوزف (قدیس یوسف) لبنان

**آزادی عبارت است از استقلال از هر چیز سوای فقط قانون اخلاقی و عقلانی (کانت)

 نکته ی مهم از دیدگاه پیشگامان اندیشه ی سیاسی قدیم و جدید مانند ارسطو و اسپینوزا این است که هدف و غایت دولت تنها تامین معیشت  و ایجاد امنیت نیست. انسان ها به حکم طبیعت و نیز عقل و اخلاق، به دنبال چیزی بیش از معیشت و امنیت اند. هدف آن ها همچنین تعقل آزاد و قضاوت آزاد است و غایت و مسوولیت دولت، تهیه امکان تعقل آزاد آدمیان در باره ی مصالح خودشان است. به سخن دیگر، انسان ها بویژه تحصیل کردگان، افزون بر دغدغه ی معیشت و امنیت "اندیشه ی آزادی" و ترویج آن را هم  در سر  دارند.

به گفته ی متفکران حوزه ی سیاسی، در اندیشه ی آزادی آن چه آزاد گذاشته می شود لزوما نامطلوب نیست. دولتی که آزادی فکر و بیان و قلم و رسانه را ارج می نهد آن را مطلوب نیز می داند اما دولت و حکومتی که وجود منتقدان و همچنین مخالفان ( اپوزیسیون قانونی ) را تحمل نمی کند در واقع عقاید ایشان را نامطلوب می شمارد. 

به طور دقیق، در تاریخ مبارزه برای آزادی، مبارزه برای کسب آزادی های خاص و اساسی مثل آزادی های سیاسی و عقیدتی (آزادی اندیشه، بیان، قلم ، نقد، آزادی داشتن حزب و انجمن و تشکل) صورت گرفته است نه آزاد بودن برای ستم به دیگر انسان ها یا اباحه گری یا هرزگی یا آزادی برای خوردن مال دیگران. متفکران همچنین این نکته را یادآور شده اند که آزادی سیاسی و عقیدتی و حق انتخاب فردی را می توان با سلاح های مختلفی نابود یا تضعیف کرد؛ از سرنیزه گرفته تا  قانون و ایدئولوژی (۱).

کسانی که در جامعه و حکومت از امتیازات خاصی برخوردارند به خاطر موقعیت و منافع سیاسی و اقتصادی خود ممکن است حدود آزادی و اختیار دیگران را محدود کنند. کنترل بر وسایل تولید و اداره و ارتباط (وسایل ارتباطی) از جانب یک فرد و یک گروه، حدود آزادی فرد و گروه دیگر را محدود می کند. نابرابری در امکانات و امتیازات موجب نابرابری در آزادی هم می شود. بنابر این توزیع امکانات و امتیازات یعنی شرکت همگانی در امر تصمیم گیری حکومتی یا " مشارکت سیاسی" شرط اصلی تحقق آزادی خواهد بود.

به بیان دیگر، آزادی برای مشارکت همگان در تصمیم گیری های سیاسی زمینه ی اصلی همه ی آزادی های دیگر را تشکیل می دهد. می توان گفت که هر چه آزادی سیاسی گسترش بیشتری یابد،  دیگر آزادی ها هم تضمین و پشتیبانی بیشتری پیدا می کند. به تعبیر صاحبنظران، آزادی سیاسی مادر ِهمه ی آزادی ها است (۲) و جامعه ای که در آن قدرت پراکنده تر باشد، آزادتر است.

به طور کلی بزرگ ترین تهدید و خطر برای آزادی سیاسی و آزادی افراد و رسانه ها ، تمرکز قدرت است، خواه در دست و انحصار حکومت و دولت باشد یا هر فرد و گروه  دیگر. بدیهی است که " تمرکز قدرت " در درازمدت بحران می آفریند. اعتراض ها، تحولات و رخدادهای سال های گذشته در کشورهای عربی و اسلامی، بهترین نشانه و تاییدی است بر درستی این مدعا.